Poemas de amor en el idioma quechua: Ariruma Kowii y algunos versos “para construir el futuro”

Ariruma Kowii

(Poeta quechua, nace 1961, Otavalo, Imbabura, Ecuador)

Algunos versos de su obra “TSAITSIK: poemas para construir el futuro” (1993)

ZP_Valentine's Day 2013.B

“Canción de Amor” (Poema 12)

.

Kay kausay

mana alli kajta

nijujta

ninanta allikachini

chaimanta kanta juyani.

.

Lo que más amo de tí

es tu forma de decir

que las cosas

que vivimos

en la actualidad

están mal.

.

Watashka, tukuchishka

runakunata, mashkajujta

tapujujta rikushpa

maypipash maskakuimanta

kanta juyani.

.

Lo que más amo de tí

es tu forma de indagar

cuántos presos

cuántas sentencias

se han dado

aquí y allá.

.

Willaykunata

takurinakunata

kishpichijkunata

sumaj alli killkaymanta

kanta juyani.

.

Lo que más amo de tí

es tu forma de escribir

las denuncias

las consignas

que ayudan

a protestar.

.

Llajtapaj kaparishna

ñukataka juyanimi

ninki

shina kashkamanta

kanta juyani.

.

Lo que más amo de tí

es tu forma de decir

que me amas

como el grito fuerte

del pueblo, cuando sale

a combatir.

.

Watay wasipi kajpipash

kanpaj juyaika

kishpirij kausaishina

punchashna kuyurin

kurajiwanmi kuyurin

chaimanta kanta juyani.

.

Lo que más amo de tí

es tu franca libertad

que se agita con valor

tras las rejas

que nos priva

de nuestro amor.

 

.     .     .

 

“Poema 18”

.

Kan rijpika

pishi wairapaj shimikunata ninka

pishi kachisha, wakisha, tuashi ninka?

.

Si tú te vas y me dejas

quién bautizará al viento de la manana kachisha?

quién bautizará al viento de la tarde waskisha?

quién bautizará al viento de la noche tuashi?

.

Kan rijpika

pishi pachata jarkanka

pishi kanpaj samaita

fuyutashna kacharinka

ima pachashi kanpaj

churajunakunata kuntin

churajunka?

.

Si tú te vas y me dejas

qué voz, qué caricia detendrá

el tiempo?

Qué neblina volverá a emanar

tu aroma?

Qué momento volverá a vestir

con tus encantos?

.

Kan rijpika

kirupaj llantu llakilla

sakirinka

urpikunapaj tazinpash

chushaj sakirinka

pishkukunaspash

ñana kutin tikramunkach.

.

Si tú te vas y me dejas

la sombra del árbol que nos protegía

no volverá a ser feliz

el hogar de los gorriones quedará

abandonado

ni una alondra volverá a reposar

en su cálido seno.

.

Kan rijpika

tutapaj fuyu

ñukapaj shunkuta chiriyachinka

paipaj makipi

kalajyachinka

tukurij juyaykunata

wañujujta rikunkami.

.

Si tú te vas y me dejas

el soplo apresurado de la noche

helará el fuego de mis venas

me ahogará en sus brazos

su carcajada será

el último testigo que observe

el desvanecimiento

de mis sentimientos.

.

Kan rijpilca

Tukuillami Tukuillami

Shuj Tukunka

Tukuilla, ñuka lla kiwanmi

Wacharinko.

.

Si tú te vas y me dejas

todas las cosas tendrán que cambiar.

su forma, su contenido, todo!

Ellas volverán a nacer

a imagen y semejanza

de la tristeza mia!

 

.     .     .

 

“Poema 25”

.

Ayer

saber que estabas conmigo

era muy hermoso

a ratos

no importaba que te encontraras

lejos

el tiempo, la distancia

estaba repleta de tí,

de aquel:

solo tú me haces sonrojar

que exagerado eres…déjame

Te prometo que, veras!

me encanta…!

de aquella manera tan peculiar

de reposar tu cabeza sobre mi pecho

de tus miradas de golondrina

rehuyendo la impenetrable vegetación

de mis pupilas

del suave murmullo de tu piel

habitando como diosa en la mía!

.

Ñukanchij juyaika

apunchijkunapaj

muskuishinami karka

tantanajushpa

rimarishpa

makipurarishpa

kausaj karkanchij

kan, ñuka

ishkantij shujllashna

tukurkanchij

shujllakashpa sinchi

na sinchi kausaykunata

allichishpa ñaupaman

katinajurkanchij

ñaupamanllaj

katinajurkanchij.

.

Ayer

saber que estabas conmigo

era muy hermoso

a ratos

no importaba que te encontraras

lejos

porque tú

igual que las palabras o el silencio

estabas en todas partes conmigo:

despertando la curiosidad, el murmullo

sorprendido de los tuyos

y los míos

despertando en ellos

siglos

de interrogaciones

que no distraían nuestra atención

nada, nada importaba

Ssguíamos tú y yo

sumergiendo nuestras manos

construyendo nidos

que ansiaban despertar en cielos diferentes

hilvanando cercanos planetas

con el cálido amor de tus adentros

atrayendo vertientes que inunden

la fuente engendrada por nuestros encuentros.

.

Kan, ñukawan

ishkantij

shujllashna kashpa

mana alli yuyaikunata

fakishpa

chaupita yallishpa

mushuj pachamamapi

kausankapaj

rinata yacharkanchij

chai mushuj pacha

mamapika

inti taita, pura mamapash

kushilla chaskinata yacharka

ñawi, ñawi rikushpa

paikunaka

shinami ninata yacharka:

.

Juyaika sumaj allimi

juyaika kallari

tukuri, kausaymi kan

chaimanta kankunaka

juyaita

allitapacha wakaichinami

kankichij

shina kachun

tukui shunkuwan

juyanami kankichij.

.

Tornando lo complejo

en una sutil escaramuza

que caía vencida por un beso

tuyo

todo!

Todo era sencillo y diferente

tú y yo éramos sagrados

y en esta unidad quisimos ser

los cómplices más fieles para sostener

la vida!

Y no fue

possible.

.

Juyaika

ishkantipi juntarirka

chaimanta karu

karupi kajpipash

shunkuka kushilla

yariaj, yariaj

kausanata yacharka

chai jawa

llakika

ñukanchijpaman

chayamurka

ñukanchij juyaita

fitinkapaj

chayamushka.

.

Amor!

Qué red ha emboscado

el tíbio hogar de tus caricias?

Qué tarde ha logrado empozar

la lozanía de tu aurora

en la aguzada noche?

Por qué

si tú me amas

dejas caer el velo de la tarde

para que nos separe?

Diluyes nuestro calor

para que se desborde

podas tus suspiros y los míos

para matar su aroma?

.

Amor!

Hoy tu recuerdo llega a mí

como el abrazo solidario

de una amiga o un amigo.

.

Ahora el mañana

será menos hermoso que ayer

porque tú

ya has partido!

Mañana

tal vez yo vuelva

a buscar

mis huellas

para seguir como un río encabritado

tras la vida…!

.

Urpiku

imanishpataj

ñukanchijpaj juyaita

fitichun sakishkanki

ima nishpa

ñukanchijpaj

juyarina pujyuta

tujyachun sakishkanki,

shamui rikui

kanpaj shunkuwan

takari

ñukanchijpaj juyaita

nanaymanta

kasilla sakirishka

ñana kuyurinchu

chinkashkashna

rikuitallami

rikujun.

.

Urpiku

kayaka ñana

kaynashna kankachu

kayaka

chushaj puncha

jayaj, jayaj

punchami kanka

ñuka kausaypash

chaki, maki

yuyai, illajshnallaj

allimanta, allimanta

Kaiman chayman rijun

kayachari, ñuka

kausayka

kausayta katishpa

akapanashna

kutin kutin

llujshinkami.

 

.     .     .     .     .

Todos los poemas © Ariruma Kowii


Sunqupa Harawinkuna / Poemas de amor en la lengua quechua – de un poemario por Lily Flores Palomino / K’ancharina

ZP_Valentine's Day 2013.D

Lily Flores ( nace 1937, Abancay, Apurimac, Perú )

La primera poetisa que escribó junto en quechua y español, dijo La Sra. Flores Palomino/K’ancharina en el año 2009:

“Sigo escribiendo en idioma incaico – mi pluma es pionera e inagotable en quechua.”

.

Dos poemas de amor – del poemario “Troj de poemas queshua-castellano” (1971):

“Khuyay”

.

Taki hina kusi, ratu pasaj

t’ika hina, hajchirimuj mana tupaykuna

samp’a weqe hina, tuyturimuj

tukuy atij, hatun Apu hina.

.

Khuyayaqa muspha muspha kausaymi,

rijchasqapas puñasqapas mosqoqakuymi

khuyayaqa asirikuspa wañuymi

manachayqa, killkakunawan tipasqapas wañuytajmi.

.

Khuyayqa takin, hajchirimuj t’ikapiwan

hinallatajmi, sumaj qapaj ancha kusipas

phajchirimuspa tukukuypas khuyayllatajmi

hinallatajmi ñakarispa wañuypas.

.

Khuyayqa apukunatapas umanchaymi

llullulla sumaj q’apariytajmi

ancha nanachikuypas waspirichiymi

wañuypas, sami kaypas, khuyayllatajmi.

 

.     .     .

 

“Amar”

.

Alegre y fugaz cual canto

radiante y sensible como flor,

frágil y quebrantoso cual llanto

poderoso y supremo como Dios.

.

Amar, es vivir delirante

soñar despierto o dormido,

amar, es morir sonriente

o es morir enclavado.

.

Canto, flor radiante es amar,

perfumes y aleluya lo es también,

fragmentarse y morir es amar,

Calvario y muerte lo es también.

.

Amar es bendecir a Dios

lo es, bálsamo de ternura,

amar, es blasfemia a Dios

o es vapor de amargura,

Gloria o muerte es amar.

 

.     .     .

 

”Munakusqaymi Kanki”

.

Llakiy thanichij

purisqaypi samarinay

waqayniypas thanichij

qaritaj kachi yakutaj.

.

Allin wiraqocha munasqaymi kanki

mana qantaqa, manan pitatas munaymanchu.

.

Yachanin qampa kasqayta

sumajllata llamiyuwajtiki

llanllalla wayrapa ch’allaynikiwan

t’ijrakamuyniki khipuchawajtin

allin qaripa marq’anampas kanman hina.

.

Ñoqataj khuyakuyniywan kutirichiyki

ancha samiraj, qanman qokuspa

phiña phiñaña, churakujtinkupas

uquykipi kay, warmiman rijchajkuna

.

Munakusqaymi kanki, tayta qocha

suyawasqayki hinallapuni suyaykuwanki

ruphapakuyniy thanichiwanaykipaj

qan rayku shayna kasqayta

mancharikuna anqash, ñoqa munakusqay.

ZP_Valentine's Day 2013 F

“Eres mi Amado”

.

Consuelo de mis penas

refugio en mi andanza

sociego de mi lamento

hombre y salada agua.

.

Arrogante señor, eres mi amante,

no puedo a nadie amar que no seas tú.

.

Siento ser tuya

cuando me dejo acariciar

con tu fresca y suave brisa

cuando tus olas me envuelven

cual brazos fuertes de un gran varón.

.

Yo con ternura te correspondo

cuando feliz me doy a tí

aunque celosas puedan estar

todas las musas que guardas tú.

.

Eres mi amado, inmenso mar.

Espérame siempre como lo haces

para refrescar mi febril estado

sentido por tí

– monstruo azul, amante mío.

.     .     .     .     .


Sunqupa Harawinkuna / Poemas del Corazón en el idioma quechua por Kusi Paukar

Kusi Paukar (César Augusto Guardia Mayorga)

Sonqup Jarawiinin / El Cantar del Corazón

Sunqupa Harawinkuna / Poemas del Corazón

Lima, Perú, 1961

Traducciones del idioma quechua:  Jesús Lara

ZP_Valentine's Day 2013 G

“Waylluy”

.

¿Imaraq kay waylluy?

Qawaspa mana qawaq,

Munaspa mana munaq,

Maskaspa mana maskaq,

Waylluqtukuspa cheqnichikuq,

Cheqniqtukuspa waylluchikuq

Kay waylluy kasqanta,

Sonqullaymi yachan.

.

“Amor”

.

¿Qué será el amor?

Que mirando no mira,

Que queriendo no quiere,

Que buscando no busca;

Que simulando amar despierta odio,

Que fingiendo odio hace querer

Lo que es el amor,

Sólo mi corazón lo sabe.

.     .     .

“Qampaq”

.

Umaypim yuyayniiki

Patpatichkan,

Pillpintup rapran jina

Mana samaq.

.

Rinriipim sutiiki

Tuta punchau

Sirwan,

Mana wayrap apasqan

Mana pip uyarisqan.

.

Sonquypim waylluyniiki

Kausan,

Arwi arwi yura jina

Arwiwaspa.

.

Llakispa, asiq tukuni,

Mana pipas llakisqayta

Musianampaq.

Qamllam, sonquypi yachanki,

Imay kusikusqayta,

Jaykaq llakikusqayta,

Cheqampi.

.

“Para Ti”

.

En mi mente

Palpita tu recuerdo,

Como alas de mariposa,

Sin descanso.

.

En mis oídos

Vibra tu nombre

Noche y dia,

Sin que nadie lo oiga,

Sin que se lo lleve el viento.

.

En mi corazón

Vive tu amor,

Aprisionándome

Como enredadera.

.

Sufriendo, simulo reír

Para que nadie

Sospeche siquiera

Que sufro.

Sólo tú sabes en mi corazón

¡Cuándo me alegro en verdad,

Cuándo en verdad sufro!

.     .     .

“Ama Tapukuychu”

.

Warmita, waytata jina qawaspa,

Manaña puñuyta atipaspa,

¿Imapaqtaq tapukunki

Ima onquy kasqanta?

.

Waylluymi mismichkasunki,

Mana musiasqayki;

Kuyaymi arwichkasunki,

Mana yachasqayki.

.

Ama jampita yanqa maskaychu.

Sonquillampi kausay,

Ñawillampi qawakuy,

Makillampi kay.

Waylluy onquyqa,

Waylluyllawanmi jampikun.

.

“No Preguntes”

.

Cuando mires a la mujer

Como a una flor;

Cuando ya no concilies el sueño,

¿Para qué preguntas

Qué enfermedad sufres?

.

Te está rezumando el amor,

Sin que lo sospeches siquiera;

Te está enredando el cariño

Sin que tú lo sepas.

.

No busques remedio en vano.

Vive en su corazón,

Mírate en sus ojos,

Ponte en sus manos;

Que la enfermedad del amor

Sólo con amor se cura.

.     .     .

“Walka”

.

Walkam sutin karqa

Ñoqallay kuyachkaptii.

Tuta jina ñawinpas,

Chukchampas tutay tuta.

.

Walkam suntin karqa

Ñoqallay waylluchkaptii.

Yuraq sisa kirumpas,

Qantu qantu siminpas.

.

Walkam sutin karqa

Ñoqallata kuyawachkaptin.

Waqaptimpas

Sacha kuna sullakuq,

Asiptimpas

Pukiukuna asikuq.

.

Walkam sutin karqa

Ñoqallay kuyachkaptii,

Ñoqallata kuyawachkaptin.

Imaraq kunan sutin

Walka sutiyoq warmi.

.

Sutillanñam simiipi,

Ñawillanñam ñawiipi.

Walka sutiyoq urpi.

Imaraq kunan sutin.

.

“Walka”

.

Su nombre era Walka

Cuando yo, solo, la quería.

Como la noche eran sus ojos,

Sus cabellos, más que la noche.

.

Walka era su nombre

Cuando yo, solo, la amaba.

Sus dientes eran como níveas flores,

Sus labios, como las cantutas.

.

Era su nombre Walka

Cuando ella sólo me quería a mí.

Cuando lloraba

De rocíos se cubrían los árboles,

Cuando reía,

Reían también las fuentes.

.

Walka era su nombre

Cuando yo, solo, la quería,

Cuando ella sólo me quería a mí.

¿Qué se llamará ahora

La mujer que se llamaba Walka?

.

Ya sólo su nombre está en mis labios,

Ya sólo sus ojos están en mis ojos.

Paloma:  Walka era tu nombre.

¿Qué te llamarás ahora?

.     .     .

“Kuyaspa”

.

Sonquymi kirisqa kachkan

Ñawiikipa kanchayninwan,

Onquyñam kuyayniiqa,

Wañuymanchus jinam apawanqa.

.

Chisi tuta nuspaspa

Sutiikita oqarisqani

Mana pip uyarisqan,

Ichapas wayra uyarirqa,

¿Maytaraq, yanallay,

Sutiikita wayra aparqa?

.

Ichapas qam kaqpi muyuykachaspa

Llakillayta willasurqanki,

Qamtaq mancharikuspa,

Ayqereqanki.

.

“Quieriendo”

.

Mi corazón está herido

Con la luz de tus ojos,

Ya mi amor es una enfermedad

Que tal vez me lleve a la muerte.

.

Anoche delirando,

Pronuncié tu nombre

Sin que nadie lo oyese.

Acaso lo oyó el viento.

¿A dónde llevaría

Tu nombre el viento,

Amada mía?

.

Quién sabe

Si dando vueltas

En torno tuyo,

Te contó mis penas,

Y tú te asustaste

Y te fuiste.

.     .     .

“¡Imanaykusaqtaq!”

.

Imanaykusaqtaq kunanqa,

Llakiimi kichka jina

Sonquyta nanachichkan.

.

Imanaykusaqtaq kunanqa,

Yuyayniikim tuta jina

Punchauniita tutayachichkan.

.

Imanaykusaqtaq kunanqa,

Waqayta munaspapas

Weqellaymi mana lloqsinchu.

.

Imanaykusaqtaq kunanqa,

Kayta wakta qawaptiipas,

Manam imatapas rikunichu.

.

Sonqullaymi sapampi,

Imapaqraq pipas maypas,

Mana kuyananta kuyan,

Nispa niwan.

.

“¿Qué voy hacer?

.

¿Qué voy hacer ahora?

Mi pena como una espina

Está hincando mi corazón!

.

¿Qué voy hacer ahora?

¡Tu recuerdo como la noche

Está oscureciendo mi día!

.

¿Qué voy hacer ahora?

¡Hasta cuando quiero llorar

No asoman las lágrimas!

.

¿Qué voy hacer ahora?

¡Hasta cuando quiero mirar

No miro nada!

.

Solo mi corazón en su soledad

Se pregunta a sí mismo:

¿Para qué se amará

Lo que no se debe amar?

.     .     .

“Auqaypaq”

.

Yuyayniipim yuyayniiki

Patpatichkan,

Tutayaq punchaupi

Urpi patpatichkaq jina.

.

Puchqu yaku jina

Yuyayniiki,

Kausayniita puchquyachichkan

Mana qampa yachasqayki.

.

Musiaspaqa, yachaspaqa,

Warmi sonquyki,

Warmipa kaspapas,

Sinchitachari Llakikunman.

.

Maypiraq, chaypnaq qamqa,

Asikuspa, kusikuspa,

Llakiita mana yachaspa,

Qonqayta munawaspa,

Qonqawaytaña qallaykunki.

.

Mana kuyana auqa,

Manaña kuyayta tarispa,

Manaña sonquyoq,

Pitaraq wayllunki,

Piñaraq kuyasunki.

.

Sapallaykina rikukuspa,

Weqellaykita umikunki,

Sonquykitaq qaparispa,

Waqaya kunan

Nispa nisunki.

.

Mana kuyana auqa,

Manaña sonquyoq,

¿Pitaraq wayllunki?

¿Piñaraq kuyasunki?

.

“Para mi Adversaria”

.

En mi memoria

Tu recuerdo está latiendo

Como aleteo de paloma

En día que anochece.

.

Como agua amarga,

Tu recuerdo

Está amargando mi vida

Sin que tú lo sepas.

.

Si lo supieras,

Si sospecharas siquiera,

Tu corazón de mujer,

Siendo de mujer,

¡Cómo sufriría!

.

¿Dónde estarás tú,

Riendo y gozando

Sin saber mi pena?

Cuando se quiere olvidar,

Ya empieza el olvido.

.

Indigna de ser amada,

Ya sin encontrar cariño,

Ya sin corazón,

¿A quién amarás?

¿Quién te amará?

.

Al verte ya sola

Beberás tus lágrimas,

I el corazón te dirá a gritos:

¡Ahora sólo te resta llorar!

.

Indigna de ser amada,

Ya sin corazón,

¿A quién amarás?

¿Quién te amará?

.     .     .

“Pituchakuy”

.

Ay ruruchay rurucha,

Ñawi rurucha.

Warmi kasqanta yachachkaspa

Qawarqanki.

.

Ay ruruchay rurucha,

Sonqu rurucha.

Kuyay kasqanta yachachkaspa

Kuyarqanki.

.

Waqayari ñawi,

Llakiyari sonqu,

Chay mana qawana qawasqaykimanta,

Chay mana kuyana kuyasqaykimanta.

ZP_Valentine's Day 2013 H

“Arrepentimiento”

.

¡Ay!  niña de mis ojos.

¡Ay! pupila mía.

Sabiendo que era mujer

La miraste.

.

¡Ay! corazón mío,

Corazón,

Sabiendo lo que es amor,

La amaste.

.

Llora, pues, pupila mía

Por haber mirado

A quien no debiste mirar;

Sufre, pues, corazón,

Por haber amado

A quien no debiste amar.

.     .     .

“Kaynay”

.

Waylluy, sonquykipi kaptinqa,

Jarawii;

Llaki qasquykita kiriptinqa,

Jarawii, takii, machay;

Auqanayki kaptinqa,

Qari jina kallpachakuspa,

Wajujuy, jayllii.

Cheqnii atisuptiikiqa,

Upallalla kausay,

Ama sonquykita rikchachiichu,

Ama kausayta qanrachaychu.

.

“Has así”

.

Canta,

Si el amor está en tu corazón;

Canta, baila, embriágate,

Si la pena hiere tu pecho.

Si tienes que luchar,

Cobra fuerzas varoniles

Y entona conciones triunfales.

Pero si el odio te domina,

No despiertes a tu corazón,

Vive en silencio,

No ensucies la vida.

.     .     .     .     .


Poemas de amor en la lengua quechua – Juan Wallparrimachi, José David Berríos, y unos poetas bolivianos anónimos

ZP_Valentine's Day 2013.F

Poemas de amor quechua – del siglo IXX:  Juan Wallparrimachi,  José David Berríos, y unos poetas bolivianos anónimos

.

“Urpi”

.

Munakusqay urpi,

uyaririllaway,

sunquyta paqumaq

munakapullaway.

.

Waqcha ch’ujllitayman

pusakapusqayki,

chaypi wayllususpa

munakamusqayki.

.

Uj wik’uñita

chakupamusqayki,

amapolitaswan

t’ikanchapusqayki.

.

Uj ch’aynitutapis

jap’imullasaqtaq,

misk’I takiyninwan

kusichisunanpaq.

.

Uj ovejitata

jip’ikapusqayki,

panti millmitaswan

chinuykapusqayki.

.

Nuqamin tarpusaq

quyllu papitasta,

qanri misk’ikunki

clavel t’ikitasta.

.

Nuqamari risaq

qaqa patitasta,

apakamusqayki

phasakanitasta.

.

Jakulla ripusun,

urpi munakusaqay,

qanmin yanay kanki

wiñay wayllukusqay.

.

Munanakuspalla

khuska kawsakusun,

t’ikasta rikhuspa

aswan munakusun.

.     .     .

“Paloma”

.

Mi querida palomita,

escúchame, por favor,

a mi corazón aprisionado

quiéremelo nomás.

.

A mi pobre chocita

te estoy llevando,

allí tiernamente

bien te amaré.

.

Una vicuñita

cazaré para tí

y con amapolitas

te adornaré.

.

También un jilguerito

cogeré para tí,

para que con su dulce trino

te haga alegrar.

.

Una ovejita

te la encerraré,

con su lana suave

bien te arrumaré.

.

También sembraré

papita quyllu,

con florecitas de clavel

tú te perfumarás.

.

Pronto voy a ir

a la punta de la peña

y te traeré

fruto de ulala.

.

Vamos ya, vámonos,

mi querida paloma,

tú serás mi pareja

y te mimaré para siempre.

.

Queriéndonos nomás

viviremos juntos,

mirando las flores

nos amaremos más.

.     .     .

“K’ita Urpi”

.

Imallataq kay munakuy,

k’ita urpillay,

chiquititan chhika sinchi,

mana khuyana,

ancha yachayniyuqtapis

k’ita urpillay,

muspa muspaspa purichin,

mana khuyana.

.

K’ita urpillay,

mana khuyana,

pacha k’anchiyanna

ripukunallay.

.

Kayraq phawaq waqyanaq

k’ita urpillay.

ñanniykita rikhuchiway,

mana khuyana,

mana pipis musyasqallan,

k’ita urpillay,

kay chhikimanta qhispisaq,

mana khuyana.

.     .     .

“La paloma agreste”

.

¿Qué viene a ser el amor,

palomita agreste,

tan pequeño y esforzado,

desamorada,

que al sabio más estendido,

palomita agreste,

le hace andar desatinado,

desamorada?

.

Palomita agreste,

desamorada,

amanece el día

en que yo me vaya.

.

Alegre golondrina,

palomita agreste,

enséñame tu camino,

desamorada,

para irme sin que me sientan,

palomita agreste,

y salvarme de mi destino,

desamorada.

.     .     .

Tres poemas de Juan Wallparrimachi (1793-1814)

“Imaynallatan atiyman”

.

Imaynallatan atiyman

yana ch’hillu chujchaykita

quri ñaqch’awan ñaqch’aspa

kunkaykipi pujllachiyta?

.

Imaynallatan atiyman

ch’aska quyllur ñawiykita

ñawsa kayniyta kichaspa

sunqullaypi k’anchachiyta?

.

Imaynallatan atiyman

puka mullu simiykita

samayniykita umispa

astawanraq phanchachiyta?

.

Imaynallatan atiyman

rit’I sansaq makiykita

jamanq’ayta p’inqachispa

astawanraq sansachiyta?

.

Imaynallatan atiyman

chay sumaq puriyniykita

sapa thaskiypi t’ikata

astawanraq mut’uchiyta?

.

Kay tukuyta atispanari

atiymantaq sunquykita

sunquy chawpipi mallkispa

wiñaypaq phallallachiyta.

.     .     .

Tres poemas del Soldado-Poeta Juan Wallparrimachi  (Macha, Potosí, 1793-1814)

(Traducciones por Jesús Lara)

“¿Cómo pudiera hacer?”

.

¿Cómo pudiera hacer

para peinar con peine de oro

tu negra y encantada cabellera

y ver como ella ondula al redor de tu cuello?

.

¿Cómo pudiera hacer

para que los luceros de tus ojos,

abriendo el caos de mi cegüedad,

sólo brillaran en mi corazón?

.

¿Cómo pudiera hacer

para beber tu aliento y conseguir

que el rojo coral de tus labios

se volviera más bello todavía?

.

¿Cómo pudiera hacer

para que la pureza de tu mano

avergonzando a la azucena

reverberara todavía más?

.

¿Cómo pudiera hacer

para que el ritmo de tu andar

en cada paso fuera derramando

más flores que las que hoy le veo derramar?

.

Y si me fuera dado hacer todo esto,

ya podría plantar tu corazón

dentro del mío, como un árbol,

para verlo

eternamente verdecer.

.     .     .

“Chay ñawiyki”

.

Chay quyllur ñawiyki uj tuta

llakiyniypi urmaykamurqan.

sunquypi pakaykuq rijtiy

ruruq urpiman tukurqan.

.

Ch’ikikuq muyuq wayrari

qhichuwarqan makiymanta,

ñawiy chakiytan wataspa

mana rinaypaq qhipanta.

.

Ñanpi tukuypa sarusqan,

intiq paraqpa waqtasqan,

ruruq urpinpi yuyaspa

sapallan sunquy mullphasqan.

.     .     .

“Esos tus ojos”

.

Como una estrella tu pupila

cayó una noche en mi congoja.

Caundo a esconderla fui en mi pecho

se convirtió en tierna paloma.

.

Luego, envidioso torbellino

me la arrebató de las manos,

para evitar que la siguiera

dejome ciego y amarrado.

.

Encarnecido en el camino,

flagelado por lluvia y sol,

pensando en su tierna paloma

se carcome mi corazón.

.     .     .

“Munarikuway”

.

Qanllapin sunquy,

qantan rikuyki

musquyniypipas.

Qanpin yuyani,

qantan mask’ayki

rijch’ayniypipas.

.

Inti jinamin

ñawiykikuna

ñuqapaq k’anchan.

Ñawraq t’ikari

uyaykipinin

ñuqapaq phanchan.

.

Chay ñawillayki

k’anchaynillanwan

kawsachiwantaq.

Phanchaq simiyki

asikuyninwan

kusichiwantaq.

.

Munakullaway,

irpa urpilla,

mana manchaspa.

Ñuqa qanrayku

wañuy yachasaq

qanta munaspa.

.     .     .

“Ámame”

.

Sólo en ti está mi corazón

y cuando sueño

no veo a nadie sino a ti.

Sólo en ti pienso

y a ti también te busco

si estoy despierto.

.

Igual que el sol

fulguran para mí

tus ojos.

En tu faz se abren,

para regalo mío,

todas las flores.

.

La lumbre sola

de tus pupilas

me da la vida.

Y tu boca florida

con su sonrisa

me hace dichoso.

.

Ven y ámame,

tierna paloma,

no temas nada.

Pese al destino,

yo te amaré

hasta la muerte.

.     .     .

“Cochabambamanta arawis”

.

Q’ara panpa sunquykipi

manayniyta tarpurqani,

tipiyniyta uqhariq rispa

khishkaman taripurqani.

.

Uj thapapi uywasqa urpi

lijran pura sawnanasqa,

imaynata qunqawanki

si sunquy qanwan yachasqa?

.

Sayk’usqa monteq chawpinpi

llak’isqa samarikuni

nuqaypa llanthullaywantaq

urpiywan pantachikuni.

.

Munakuyki niwarqanki,

maytaq chay munakuyniyki,

qaqapichu, urqupichu,

mayqin runaq llaqtanpichu?

.

Sunquytachus qhawaykuwaq

yawar qhuchapi wayt’asqan

khiskasmanta jarap’asqa

ayrun ayrunta waqasqan.

.

Nuqa mayu rumi kani

qaqamanta k’aqtikamuq,

sinchiq wayraq rumichisqan

punkuykiman k’umuykamuq.

.

Rikuy pitan munasqani

mana sunqunta yachaspa

nuqallataq mask’akuni

jik’un ji’unta waqaspa.

.

Chujchaykita kachaykamuy

chujchaykipi sipikusaq,

t’inpiykipi wañupusaq,

sunquykipi p’anpakusaq.

.

Para yakuchu kasqani

wayq’un wayq’un purinaypaq?

mamaychu, tataychu kasqa

mana qunqay atinaypaq?

.     .     .

“De Cochabamba, Coplas amorosas”

.

En el desierto de tu corazón

sembré un día mi amor

y al ir a recoger la cosecha

solamente espinas hallé.

.

Un solo nido tuvimos,

ala con ala dormimos,

¿cómo quieres olvidarme

si mi corazón es tuyo?

.

Cansado, en pleno monte

descanso de mis penas

y mi propria sombre

me hace confundir con mi paloma.

.

Me dijiste que me amabas,

¿dónde está ese tu amor?

en el monte, en las rocas

o en algún país lejano?

.

Si vieras mi corazón

nadando en un lago de sangre,

enmarañado entre espinas

está llorando sin consuelo.

.

Yo soy guijarro del río

desprendido del barranco

que endurecido por el viento

vino a dar a tu puerta.

.

Miren a quién estoy queriendo

sin conocer su corazón,

yo mismo la busco

llorando sin consolación.

.

Entrégame tu cabello,

con él me voy a ahorcar,

en tu regazo voy a morir,

en tu corazón me voy a enterrar.

.

¿Soy agua de lluvia acaso

para errar por las quebradas?

¿Mi padre o mi madre es ella

Que no la pueda olvidar?

ZP_Valentine's Day 2013.E

José David Berríos (Potosí, Bolivia, 1849-1912)

“Yuyarikuway”

.

Maypachachus lliphipispa

k’anchaq inti kutimunqa

k’illmi tutata ayqichispa,

yuyarikuway.

.

Maypachchus uraniqta

sayk’usqaña wasaykunqa

lawraq phuyu chawpillanpi,

yuyarikuway.

.

Maypachachus uyarinki

urpi sapan rikhukuspa

sach’a chawpipi waqaqta,

yuyarikuway.

.

Janaq pacha chawpimanta

llunp’aq killata rikuspa

tutata sut’iyachiqta,

yuyarikuway.

.

Ñuqaqa paqarimuypi

ch’isiyaypi llakikuspa

qanllawan muspaykachani…

Yuyarikuway.

.

Kay kawsayniy tukukuqtin

chikaykuqtiy jallp’a ukhuman

phutiy phutiyta waqaspa,

yuyarikuway.

.

Chay waqayniyki qarpaqtin

chiri ushpayta phanchimunqa

sunquymanta yuyay t’ika…

Yuyarikuway.

.     .     .

José David Berríos (Potosí, Bolivia, 1849-1912)

“Acuerdate de mi”

.

Cuando el sol resplandeciente

venga otra vez ahuyentando

a la tenebrosa noche,

acuérdate de mí.

.

Cuando cansado se abisme

tras la línea del poniente

envuelto en ardientes nubes,

acuérdate de mí.

.

Cuando escuches que solloza

su soledad lamentando

la paloma entre los árboles,

acuérdate de mí.

.

Al clarear la mañana

y al anochecer penando

yo sólo sueño contigo…

Acuérdate de mí.

.

Cuando mi vida se acabe

y a la sepultura baje,

en tu tristeza llorando,

acuérdate de mí.

.

Por tus lágrimas regada

brotará de mis cenizas

la tierna flor del recuerdo…

Acuérdate de mí.

.     .     .     .     .


“Even amidst fierce flames the golden lotus can be planted”: Sylvia Plath and “Daddy” on Valentine’s Day

ZP_Portrait of Sylvia Plath_© IsMiseKate

ZP_Portrait of Sylvia Plath_© IsMiseKate

Even amidst fierce flames the golden lotus can be planted.”

(Inscription on Sylvia Plath’s headstone)

.

It’s fifty years since her suicide, February 11th, 1963, at the age of 30, and Boston, Massachusetts-born Sylvia Plath’s confessional poem “Daddy” remains powerful stillIt’s easy to forget – now that we’ve experienced a generation of much soul-baring in society (and of really really private stuff) in tell-all autobiographies, Oprah Winfrey interviews, etc., that what Plath was doing here was rare in Anglo-American poetry – where decorum and a certain “cool” or at least emotionally-neutral treatment of the subject of the poem predominated.  In its way “Daddy” is a kind of turbulent, definitely heart-felt Valentine letter from a daughter to a father.  (And some scholars have suggested that the anger in the poem is also directed at Plath’s poet-husband, Ted Hughes, who was brazen about carrying on an affair when the couple had two infant children.)   It was while staying at the Yaddo artists’ retreat in New York State in 1959 that Plath had learned “to be true to my own weirdnesses”.  Yet a poem such as “Daddy” – drawn from such deeply personal material (the death of her German father, his emotional repression, her angry love for him) – would not come till just before the young poetess – depressed and suicide-prone from her early 20s onward – finally “did it”.  Plath’s use of Holocaust imagery combined with nursery-rhyme poem-metre makes “Daddy” a jolting poem for any first-time reader.

.     .     .

La poetisa estadounidense Sylvia Plath se suicidó hace cincuenta años.   Su poema “Papi” permanece como buen ejemplo de su poesía confesional.    Casi es una carta apasionada, del amor y enojo, una carta de Valentín muy rara para su padre alemán que ya había muerto.  (Y aunque Plath escriba de su padre como si fuera un Nazi – él no fue un Nazi.)   En 1982 Plath fue la primera poeta en ganar el premio Pulitzer póstumo (por Poemas Completos, publicado después de su muerte).

.

Sylvia Plath (1932 – 11 de febrero, 1963)

Papi”

.
Ya no, ya no,
ya no me sirves, zapato negro,
en el cual he vivido como un pie
durante treinta años, pobre y blanca,
sin atreverme apenas a respirar o hacer achís.
.
Papi: he tenido que matarte.
Te moriste antes de que me diera tiempo…
Pesado como el mármol, bolsa llena de Dios,
lívida estatua con un dedo del pie gris,
del tamaño de una foca de San Francisco.
.
Y la cabeza en el Atlántico extravagante
en que se vierte el verde legumbre sobre el azul
en aguas del hermoso Nauset.
Solía rezar para recuperarte.
Ach, du.
.
En la lengua alemana, en la localidad polaca
apisonada por el rodillo
de guerras y más guerras.
Pero el nombre del pueblo es corriente.
Mi amigo polaco
.
dice que hay una o dos docenas.
De modo que nunca supe distinguir dónde
pusiste tu pie, tus raíces:
nunca me pude dirigir a ti.
La lengua se me pegaba a la mandíbula.
.
Se me pegaba a un cepo de alambre de púas.
Ich, ich, ich, ich,
apenas lograba hablar:
Creía verte en todos los alemanes.
Y el lenguaje obsceno,
.
una locomotora, una locomotora
que me apartaba con desdén, como a un judío.
Judío que va hacia Dachau, Auschwitz, Belsen.
Empecé a hablar como los judíos.
Creo que podría ser judía yo misma.
.
Las nieves del Tirol, la clara cerveza de Viena,
no son ni muy puras ni muy auténticas.
Con mi abuela gitana y mi suerte rara
y mis naipes de Tarot, y mis naipes de Tarot,
podría ser algo judía.

Siempre te tuve miedo,
con tu Luftwaffe, tu jerga pomposa
y tu recortado bigote
y tus ojos arios, azul brillante.
Hombre-panzer, hombre-panzer: oh Tú…
.
No Dios, sino un esvástica
tan negra, que por ella no hay cielo que se abra paso.
Cada mujer adora a un fascista,
con la bota en la cara; el bruto,
el bruto corazón de un bruto como tú.
.
Estás de pie junto a la pizarra, papi,
en el retrato tuyo que tengo,
un hoyo en la barbilla en lugar de en el pie,
pero no por ello menos diablo, no menos
el hombre negro que
.
me partió de un mordisco el bonito corazón en dos.
Tenía yo diez años cuando te enterraron.
A los veinte traté de morir
para volver, volver, volver a ti.
Supuse que con los huesos bastaría.

Pero me sacaron de la tumba,
y me recompusieron con pegamento.
Y entonces supe lo que había que hacer.
.
Saqué de ti un modelo,
un hombre de negro con aire de Meinkampf,
.
e inclinación al potro y al garrote.
Y dije sí quiero, sí quiero.
De modo, papi, que por fin he terminado.
El teléfono negro está desconectado de raíz,
las voces no logran que críe lombrices.
.
Si ya he matado a un hombre, que sean dos:
el vampiro que dijo ser tú
y me estuvo bebiendo la sangre durante un año,
siete años, si quieres saberlo.
Ya puedes descansar, papi.
.
Hay una estaca en tu negro y grasiento corazón,
y a la gente del pueblo nunca le gustaste.
Bailan y patalean encima de ti.
Siempre supieron que eras tú.
Papi, papi, hijo de puta, estoy acabada.

 

ZP_Sylvia Plath and Ted Hughes in 1956

ZP_Sylvia Plath and Ted Hughes in 1956

Sylvia Plath (1932 – February 11th, 1963)

Daddy”

.

You do not do, you do not do
Any more, black shoe
In which I have lived like a foot
For thirty years, poor and white,
Barely daring to breathe or A-choo.
.
Daddy, I have had to kill you.
You died before I had time—
Marble-heavy, a bag full of God,
Ghastly statue with one gray toe
Big as a Frisco seal
.
And a head in the freakish Atlantic
Where it pours bean green over blue
In the waters off the beautiful Nauset.
I used to pray to recover you.
Ach, du.
.
In the German tongue, in the Polish town
Scraped flat by the roller
Of wars, wars, wars.
But the name of the town is common.
My Polack friend
.
Says there are a dozen or two.
So I never could tell where you
Put your foot, your root,
I never could talk to you.
The tongue stuck in my jaw.
.
It stuck in a barb wire snare.
Ich, ich, ich, ich,
I could hardly speak.
I thought every German was you.
And the language obscene
.
An engine, an engine,
Chuffing me off like a Jew.
A Jew to Dachau, Auschwitz, Belsen.
I began to talk like a Jew.
I think I may well be a Jew.
.
The snows of the Tyrol, the clear beer of Vienna
Are not very pure or true.
With my gypsy ancestress and my weird luck
And my Taroc pack
I may be a bit of a Jew.
.
I have always been scared of you,
With your Luftwaffe, your gobbledygoo.
And your neat mustache
And your Aryan eye, bright blue.
Panzer-man, panzer-man, O You –
.
Not God but a swastika
So black no sky could squeak through.
Every woman adores a Fascist,
The boot in the face, the brute
Brute heart of a brute like you.
.
You stand at the blackboard, daddy,
In the picture I have of you,
A cleft in your chin instead of your foot
But no less a devil for that, no not
Any less the black man who
.
Bit my pretty red heart in two.
I was ten when they buried you.
At twenty I tried to die
And get back, back, back to you.
I thought even the bones would do.
.
But they pulled me out of the sack,
And they stuck me together with glue.
And then I knew what to do.
I made a model of you,
A man in black with a Meinkampf look
.
And a love of the rack and the screw.
And I said I do, I do.
So daddy, I’m finally through.
The black telephone’s off at the root,
The voices just can’t worm through.
.
If I’ve killed one man, I’ve killed two –
The vampire who said he was you
And drank my blood for a year,
Seven years, if you want to know.
Daddy, you can lie back now.
.
There’s a stake in your fat black heart
And the villagers never liked you.
They are dancing and stamping on you.
They always knew it was you.
Daddy, daddy, you bastard, I’m through.

.     .     .     .     .


George Elliott Clarke: “El Blues para X” / “Blues for X”

ZP_painting by William Henry Johnson, 1901 - 1970_Café_1940

ZP_painting by William Henry Johnson, 1901 – 1970_Café_1940

George Elliott Clarke (born 1960)

Blues for X”

.

Pretty boy, towel your tears,

And robe yourself in black.

Pretty boy, dry your tears,

You know I’m comin’ back.

I’m your slavish lover

And I’m slavish in the sack.

.

Call me:  Sweet Potato,

Sweet Pea, or Sweety Pie,

There’s sugar on my lips

And honey in my thighs.

Jos’phine Baker bakes beans,

But I stew pigtails in rye.

.

My bones are guitar strings

And blues the chords you strum.

My bones are slender flutes

And blues the bars you hum.

You wanna stay my man ? –

Serve me whisky when I come !

.     .     .

George Elliott Clarke (nace 1960)

El Blues para X”

.

Lindo chico, enjúgate las lágrimas,

Y vístete de negro.

Chico chicho – que no llores,

Volveré – tú sabes.

Soy tu amante-esclava

Y soy servil en la cama.

.

Llámame:  “mi camote”,

chícharo’zuc’rado” o “pastelito dulce”,

Hay azucar en mis labios

Y miel en mis muslos.

Jos’phine “Panadero” Baker cuece frijoles

Pero yo guiso colas-de-chancho en güisqui.

.

Son cuerdas de guitarra mis huesos

Y los acordes que rasgueas El Blues.

Los huesos son flautas esbeltas

Y El Blues – el compás que tarareas.

¿Quieres permanecer mi hombre?

!Sírveme güisqui cuándo me vengo!

.     .     .

George Elliott Clarke, el poeta laureado actual de la ciudad de Toronto, nació en este día, el 12 de febrero de 1960.  Los temas de su poesía son los hechos y la mitología de su provincia natal – Nova Scotia, Canadá.   Con la provincia al lado – New Brunswick – las dos forman lo que Señor Clarke dice como “Africadia” – la palabra África (de unos esclavos fugados de los Estados Unidos) + la palabra Acadia (la misma región canadiense en su época francesa, antes de la llegada de los británicos).

Señor Clarke es Profesor de la literatura canadiense y de la diáspora africana en la Universidad de Toronto.

El poema “El Blues para X” (1990) fue escrito en la voz de una mujer que está confiada en su sexualidad y honesta en sus deseos.  El estilo del poema es, quizás, de “nuevo-Blues”.   Mezcla algo de la habla clara de Langston Hughes con las palabras francas de Bessie Smith.

.     .     .

The City of Toronto’s current Poet Laureate, George Elliott Clarke (born February 12th, 1960, in Windsor Plains, Nova Scotia), has mythologized Black-Canadian history in what he calls Africadia – Africa + Acadia – the provinces of New Brunswick and Nova Scotia as lived by Black people for more than two centuries.  Clarke received the Governor General’s Award in 2001 for his Execution Poems, based on the lives – and deaths – of two of his relatives, George and Rufus Hamilton.  He wrote a libretto for his own play, Beatrice Chancy, and with a score by James Rolfe the opera premiered in Toronto in 1998 with Fredericton-born Measha Brueggergosman in the title role.  Since 1999 Professor Clarke has taught Canadian and African Diasporic Literature at the University of Toronto.  The poem “Blues for X” – from his 1990 poetry collection Whylah Fallsmight be deemed a neo-Blues poem – harkening back to the plain-spoken Blues poems of Langston Hughes, but with a wake-up shot à la Bessie Smith (the last two verses).

.

Traducción en español  /  Translation into Spanish:     Alexander Best,  Lidia García Garay

“Blues for X”  ©  George Elliott Clarke


“Mind is your only ruler – sovereign”: Marcus Garvey and Bob Marley: “Emancípense de la esclavitud mental; nadie más que nosotros puede liberar nuestras mentes.”

ZP_Bob Marley, 1945 - 1981

ZP_Bob Marley, 1945 – 1981

ZP_Marcus Garvey, 1887 - 1940_Jamaican orator, Black Nationalist and promoter of Pan-Africanism in the Diaspora

ZP_Marcus Garvey, 1887 – 1940_Jamaican orator, Black Nationalist and promoter of Pan-Africanism in the Diaspora

“Redemption Song”, from Bob Marley and The Wailers final studio album (1980), was unlike anything Marley had recorded previously.  There is no reggae in in it, rather it is a kind of folksong / spiritual and just him singing with an acoustic guitar.  The exhortation to “emancipate yourselves from mental slavery, none but ourselves can free our minds” was taken directly from a famous speech that fellow Jamaican and Pan-Africanist Marcus Garvey gave in Nova Scotia, Canada, in 1937.  Garvey published the speech in his Black Man magazine.  He had said: “We are going to emancipate ourselves from mental slavery because whilst others might free the body, none but ourselves can free the mind.  Mind is your only ruler, sovereign.  The man who is not able to develop and use his mind is bound to be the slave of the other man who uses his mind…”   Bob Marley was born on this day, February 6th, in 1945.  He developed cancer in 1977 but for three years did not seek treatment because of his Rastafarian beliefs;  was the illness perhaps Jah’s will?  He died in 1981, at the age of 36.

At Marley’s funeral Jamaican Prime Minister Edward Seaga eulogized him thus:  “His voice was an omnipresent cry in our electronic world. His sharp features, majestic looks, and prancing style a vivid etching on the landscape of our minds. Bob Marley was never seen. He was “an experience” – which left an indelible imprint with each encounter.  Such a man cannot be erased from the mind.  He is part of the collective consciousness of the nation.”

 

.

Robert Nesta ‘Bob’ Marley

“Redemption Song”

.

Old pirates, yes, they rob I;
Sold I to the merchant ships,
Minutes after they took I
From the bottomless pit.
But my hand was made strong
By the hand of the Almighty.
We forward in this generation
Triumphantly.
Won’t you help to sing
These songs of freedom?
‘Cause all I ever have:
Redemption songs,
Redemption songs.

.

Emancipate yourselves from mental slavery;
None but ourselves can free our minds.
Have no fear for atomic energy,
‘Cause none of them can stop the time.
How long shall they kill our prophets,
While we stand aside and look?

Ooo,
Some say it’s just a part of it:
We’ve got to fulfil The Book.
.
Won’t you help to sing
These songs of freedom?
‘Cause all I ever have:
Redemption songs,
Redemption songs,
Redemption songs.
.
Emancipate yourselves from mental slavery;
None but ourselves can free our minds.
Woah, have no fear for atomic energy,
‘Cause none of them can stop the time.
How long shall they kill our prophets,
While we stand aside and look?
Yes, some say it’s just a part of it:
We’ve got to fulfil The Book.
Won’t you help to sing
These songs of freedom?
‘Cause all I ever had:
Redemption songs,

Yes, all I ever had:
Redemption songs:
These songs of freedom,
Songs of freedom.

 

.     .     .

Canción de Redención, del disco final (1980) grabado por Bob Marley y “Los hombres plañideros”, es algo diferente:   una canción folklórica muy íntima – con solamente una voz y una guitarra acústica – y no es canción de reggae.   Cuando Marley cantó este “canto” que es también una exhortación, ya sufría del cáncer, y ahora, en el año 2013 – más de tres décadas después de su muerte – las letras de Redención parecen como buen consejo para vivir con dignidad en el mundo actual.

Las palabras Emancípense de la esclavitud mental – nadie más que nosotros puede liberar nuestras mentes son pasajes de una declaración famosa del activista jamaiquino Negro-Nacionalista Marcus Garvey (1887-1940).  En Jamaica la gente cree que la religión rastafari (la fe de Bob Marley) es en parte consecuencia de las ideas de Garvey;  él anunció la llegada de un rey, el emperador Haile Selassie de Etiopía.  En hecho, Garvey aseguró a sus seguidores:  “Miren a Africa cuando un rey negro sea coronado – éso significa que la liberación está cerca”.

Pero “la llegada de un rey” no resuelve todo el misterio irónico de la Vida – como la muerte de un hombre casi joven – y de gran don.

Edward Seaga, el primer ministro de Jamaica, pronunció el elogio al funeral de Bob Marley.   Dijo:  “Su voz fue un grito omnipresente en nuestro mundo electrónico. Sus rasgos afilados, su aspecto majestuoso y su forma de moverse se han grabado intensamente en el paisaje de nuestra mente. Bob Marley nunca fue visto. Fue “una experiencia” que dejó una huella indeleble en cada encuentro. Un hombre así no se puede borrar de la mente. Él es parte de la conciencia colectiva de la nación.”

 

.

Robert Nesta ‘Bob’ Marley (6 de febrero, 1945 – 1981)

“Canción de Redención”

.

Viejos piratas, sí, que me roban a yo;
Vendido yo a los buques mercantes,
Minutos después de que tomé a yo
Desde el pozo sin fondo.
Pero mi mano fue hecha fuerte
Por la mano del Todopoderoso.
Avanzamos adelante en esta generación

– Triunfante.
¿No le gustaría ayudar a cantar
Estas canciones de libertad?
Porque todo lo que tengo – alguna vez:
Las canciones de redención,
Canciones de la redención.
.
Emancípense de la esclavitud mental;
Nadie más que nosotros puede liberar nuestras mentes.
No tenga miedo de la energía atómica,
Ninguno de ellos puede parar el tiempo.
¿Por cuánto tiempo van a matar a nuestros profetas,
A pesar de que un lado para mirar?

Ooo,
Algunos dicen que es sólo una parte de todo:
Tenemos que cumplir con El Libro.
.
¿No le gustaría ayudar a cantar
Estas canciones de libertad?
Porque todo lo que tengo – alguna vez:
Las canciones de redención,
Canciones de redención,
Canciones de la redención.
.
Emancípense de la esclavitud mental;
Nadie más que nosotros puede liberar nuestras mentes.
Ay,

No tenga miedo de la energía atómica,
Ninguno de ellos puede parar el tiempo..
¿Por cuánto tiempo van a matar a nuestros profetas,
A pesar de que un lado para mirar?
Sí, algunos dicen que es sólo una parte de todo:
Tenemos para cumplir con El Libro.
¿Usted, no va a tener que cantar
Estas canciones de libertad?
Porque todo lo que tuve – alguna vez:
Las canciones de redención.
Todo lo que yo tuve – alguna vez:
Canciones de redención, ah sí
Estas canciones de libertad,
Canciones de la libertad.

.     .     .     .     .


“Viva y no pare” / “Live and don’t hold back”: Nicolás Guillén + el Yoruba de Cuba / the Yoruba from Cuba

Z|P_Cabeza de piña por Eduardo Roca alias Choco_pintor cubano

Z|P_Cabeza de piña por Eduardo Roca alias Choco_pintor cubano

Nicolás Guillén (Cuba, 1902-1989)

A poem from “ ‘Son’ Motifs ” (1930)

Go get some dough”

.

Get some silver,

go get some dough for us!

Cuz I’m not goin one step more:

we’re down to just rice and crackers,

that’s it.

Yeah, I know how things are,

but hey, my Guy – a person’s gotta eat:

so get some money,

go get it,

else I’m gonna beat it.

Then they’ll call me a ‘no good’ woman

and won’t want nothin’ to do with me. But

Love with Hunger? Hell no!

.

There’s so many pretty new shoes out there, dammit!

So many wristwatches, compadre!

Hell – so many luxuries we might have, my Man!

.

Translation from Spanish: Alexander Best

.

Note: ‘Son’ (meaning Sound) was the traditional Cuban music style of the early twentieth century.

It combined Spanish song and guitars with African percussion of Bantu origin. ‘Son’ was the basis upon which Salsa developed.

.     .     .

Del poemario “Motivos de Son” (1930)

Búcate plata”

.

Búcate plata,

búcate plata,

poqque no doy un paso má;

etoy a arró con galleta,

na má.

Yo bien sé como etá to,

pero biejo, hay que comé:

búcate plata,

búcate plata,

poqque me boy a corré.

Depué dirán que soy mala,

y no me quedrán tratá,

pero amó con hambre, biejo.

¡qué ba!

con tanto sapato nuevo,

¡qué ba!

Con tanto reló, compadre,

¡qué ba!

Con tanto lujo, mi negro,

¡qué ba!

.     .     .

A poem from Sóngoro cosongo: mulatto poems (1931)

Cane”

.

The black man
together with the plantation.

The yankee
on the plantation.

The earth
beneath the plantation.

Our blood
drains out of us!

.     .     .

Un poema del poemario Sóngoro cosongo: poemas mulatos (1931)

Caña”

.

El negro
junto al cañaveral.

El yanqui
sobre el cañaveral.

La tierra
bajo el cañaveral.

¡Sangre
que se nos va!

.     .     .



Two poems from “West Indies, Ltd.” (1934):

Guadaloupe, W. I., Pointe-à-Pitre”

.

The black men, working
near the steamboat. The arabs, selling,
the french, strolling, having a rest

and the sun, burning.
.

In the harbour the sea
lies down. The air toasts
the palm trees… I scream: Guadaloupe!

but nobody answers.

.

The steamboat leaves, labouring through
the impassive waters with a foaming roar.

There the black men stay, still working,
and the arabs, selling,
and the french, strolling, having a rest

and the sun, burning…

.     .     .

Guadalupe, W. I., Pointe-à-Pitre” (1934)

.

Los negros, trabajando
junto al vapor. Los árabes, vendiendo,
los franceses, paseando y descansando

y el sol, ardiendo.

En el puerto se acuesta
el mar. El aire tuesta
las palmeras… Yo grito: ¡Guadalupe!

pero nadie contesta.

.

Parte el vapor, arando
las aguas impasibles con espumoso estruendo.

Allá quedan los negros trabajando,
los árabes vendiendo,
los franceses, paseando y descansando

y el sol, ardiendo…

.     .     .

Riddles”

.

The teeth, filled with the morning,
and the hair, filled with the night.
Who is it? It’s him, or it’s not him?
— Black man.

.

Though she being woman and not beautiful,
you’ll do what she orders you.
Who is it? It’s him, or it’s not him?
— Hunger.

.

Slave of the slaves,
and towards the masters, tyrant.
Who is it? It’s him, or it’s not him?
— Sugar cane.

.

Noise of a hand
that never ignores the other.
Who is it? It’s him, or it’s not him?
— Almsgiving.

.

A man who is crying
going on with the laugh he learned.
Who is it? It’s him, or it’s not him?
— Me.

.     .     .

Adivinanzas”

.

En los dientes, la mañana,
y la noche en el pellejo.
¿Quién será, quién no será?
— El negro.

.

Con ser hembra y no ser bella,
harás lo que ella te mande.
¿Quién será, quién no será?
— El hambre.

.

Esclava de los esclavos,
y con los dueños, tirana.
¿Quién será, quién no será?
— La caña.

.

Escándalo de una mano
que nunca ignora a la otra.
¿Quién será, quién no será?
— La limosna.

.

Un hombre que está llorando
con la risa que aprendió.
¿Quién será, quién no será?
— Yo.

.     .     .

Poem from “Cantos para soldados y sones para turistas (1937)

Execution”

.

They are going to execute
a man whose arms are tied.
There are four soldiers
for the shooting.
Four silent
soldiers,
fastened up,
like the fastened-up man they’re going to kill.

Can you escape?
— I can’t run!
— They’re gonna shoot!
— What’re we gonna do?
— Maybe the rifles aren’t loaded…
— They got six bullets of fierce lead!
— Perhaps these soldiers don’t shoot!
— You’re a fool – through and through!

.

They fired.
(How was it they could shoot?)
They killed.
(How was it they could kill?)
They were four silent
soldiers,
and an official señor
made a signal to them, lowering his saber.
Four soldiers they were,

and tied,
like the man they were to kill.


ZP_En la mira (In the cross-hairs)_Eduardo Roca (Choco)_pintor cubano

ZP_En la mira (In the cross-hairs)_Eduardo Roca (Choco)_pintor cubano

Fusilamiento”

.

Van a fusilar
a un hombre que tiene los brazos atados.
Hay cuatro soldados
para disparar.
Son cuatro soldados
callados,
que están amarrados,
lo mismo que el hombre amarrado que van a matar.

¿Puedes escapar?
—¡No puedo correr!
—¡Ya van a tirar!
—¡Qué vamos a hacer!
—Quizá los rifles no estén cargados…
—¡Seis balas tienen de fiero plomo!
—¡Quizá no tiren esos soldados!
—¡Eres un tonto de tomo y lomo!

.

Tiraron.
(¿Cómo fue que pudieron tirar?)
Mataron.
(¿Cómo fue que pudieron matar?)
Eran cuatro soldados
callados,
y les hizo una seña, bajando su sable,
un señor oficial;
eran cuatro soldados
atados,
lo mismo que el hombre que fueron los cuatro a
matar.

.     .     .

Bourgeois”

.

The vanquished bourgeois – they don’t make me sad.
And when I think they are going to make me sad,
I just really grit my teeth, really shut my eyes.

.

I think about my long days with neither shoes and roses,
I think about my long days with neither sombrero nor
clouds,
I think about my long days without a shirt – or dreams,
I think about my long days with my prohibited skin,
I think about my long days And

.

You cannot come in, please – this is a club.
The payroll is full.
There’s no room in this hotel.
The señor has stepped out.

Looking for a girl.
Fraud in the elections.
A big dance for blind folks.

.

The first price fell to Santa Clara.
A “Tómbola” lottery for orphans.
The gentleman is in Paris.
Madam the marchioness doesn’t receive people.
Finally And

.

Given that I recall everything and

the way I recall everything,
what the hell are you asking me to do?
In addition, ask them,
I’m sure they too
recall all.

.     .     .

Burgueses”

.

No me dan pena los burgueses vencidos.
Y cuando pienso que van a dar me pena,
aprieto bien los dientes, y cierro bien los ojos.

.

Pienso en mis largos días sin zapatos ni rosas,
pienso en mis largos días sin sombrero ni nubes,
pienso en mis largos días sin camisa ni sueños,
pienso en mis largos días con mi piel prohibida,
pienso en mis largos días Y

.

No pase, por favor, esto es un club.
La nómina está llena.
No hay pieza en el hotel.
El señor ha salido.

.

Se busca una muchacha.
Fraude en las elecciones.
Gran baile para ciegos.

.

Cayó el premio mayor en Santa Clara.
Tómbola para huérfanos.
El caballero está en París.
La señora marquesa no recibe.
En fin Y

Que todo lo recuerdo y como todo lo
recuerdo,
¿qué carajo me pide usted que haga?
Además, pregúnteles,
estoy seguro de que también
recuerdan ellos.

.     .     .

The Black Sea”

.

The purple night dreams

over the sea;

voices of fishermen,

wet with the sea;

the moon makes its exit,

dripping all over the sea.

.

The black sea.

Throughout the night, a sound,

flows into the bay;

throughout the night, a sound.

.

The boats see it happen,

throughout the night, this sound,

igniting the chilly water.

Throughout the night, a sound,

Inside the night, this sound,

Across the night – a sound.

.

The black sea.

Ohhh, my mulatto woman of fine, fine gold,

I sigh, oh my mixed woman who is like gold and silver together,

with her red poppy and her orange blossom.

At the foot of the sea.

At the foot of the sea, the hungry, masculine sea.

.

Translation from Spanish:  Alexander Best

.     .     .

El Negro Mar”
.
La noche morada sueña
sobre el mar;
la voz de los pescadores
mojada en el mar;
sale la luna chorreando
del mar.

El negro mar.

Por entre la noche un son,
desemboca en la bahía;
por entre la noche un son.

Los barcos lo ven pasar,
por entre la noche un son,
encendiendo el agua fría.
Por entre la noche un son,
por entre la noche un son,
por entre la noche un son. . .

El negro mar.

Ay, mi mulata de oro fino,
ay, mi mulata
de oro y plata,
con su amapola y su azahar,
al pie del mar hambriento y masculino,
al pie del mar.

.     .     .

Son” Number 6

.

I’m Yoruba, crying out Yoruba
Lucumí.
Since I’m Yoruba from Cuba,
I want my lament of Yoruba to touch Cuba
the joyful weeping Yoruba
that comes out of me.
.
I’m Yoruba,
I keep singing
and crying.
When I’m not Yoruba then
I am Congo, Mandinga or Carabalí.
Listen my friends, to my ‘son’ which begins like this:
.
Here is the riddle
of all my hopes:
what’s mine is yours,
what’s yours is mine;
all the blood
shaping a river.
.
The silk-cotton tree, tree with its crown;
father, the father with his son;
the tortoise in its shell.
Let the heart-warming ‘son’ break out,
and our people dance,
heart close to heart,
glasses clinking together
water on water with rum!

.
I’m Yoruba, I’m Lucumí,
Mandinga, Congo, Carabalí.
Listen my friends, to the ‘son’ that goes like this:
.
We’ve come together from far away,
young ones and old,
Blacks and Whites, moving together;
one is a leader, the other a follower,
all moving together;
San Berenito and one who’s obeying
all moving together;
Blacks and Whites from far away,
all moving together;
Santa María and one who’s obeying
all moving together;
all pulling together, Santa María,
San Berenito, all pulling together,
all moving together, San Berenito,
San Berenito, Santa María.
Santa María, San Berenito,
everyone pulling together!
.
I’m Yoruba, I’m Lucumí
Mandinga, Congo, Carabalí.
Listen my friends, to my ‘son’ which ends like this:
.
Come out Mulatto,
walk on free,
tell the White man he can’t leave…
Nobody breaks away from here;
look and don’t stop,
listen and don’t wait
drink and don’t stop,
eat and don’t wait,
live and don’t hold back
our people’s ‘son’ will never end!

.

Translation from Spanish:  Salvador Ortiz-Carboneres

.     .     .

Son número 6”

.

Yoruba soy, lloro en yoruba
lucumí.
Como soy un yoruba de Cuba,
quiero que hasta Cuba suba mi llanto yoruba;
que suba el alegre llanto yoruba
que sale de mí.
.
Yoruba soy,
cantando voy,
llorando estoy,
y cuando no soy yoruba,
soy congo, mandinga, carabalí.
Atiendan amigos, mi son, que empieza así:
.
Adivinanza
de la esperanza:
lo mío es tuyo
lo tuyo es mío;
toda la sangre
formando un río.
.
La ceiba ceiba con su penacho;
el padre padre con su muchacho;
la jicotea en su carapacho.
.
¡Que rompa el son caliente,
y que lo baile la gente,
pecho con pecho,
vaso con vaso,
y agua con agua con aguardiente!
.
Yoruba soy, soy lucumí,
mandinga, congo, carabalí.
Atiendan, amigos, mi son, que sigue así:
.
Estamos juntos desde muy lejos,
jóvenes, viejos,
negros y blancos, todo mezclado;
uno mandando y otro mandado,
todo mezclado;
San Berenito y otro mandado,
todo mezclado;
negros y blancos desde muy lejos,
todo mezclado;
Santa María y uno mandado,
todo mezclado;
todo mezclado, Santa María,
San Berenito, todo mezclado,
todo mezclado, San Berenito,
San Berenito, Santa María,
Santa María, San Berenito
todo mezclado!
.
Yoruba soy, soy lucumí,
mandinga, congo, carabalí.
Atiendan, amigos, mi son, que acaba así:
.
Salga el mulato,
suelte el zapato,
díganle al blanco que no se va:
de aquí no hay nadie que se separe;
mire y no pare,
oiga y no pare,
beba y no pare,
viva y no pare,
que el son de todos no va a parar!

.     .     .     .     .


Langston Hughes: “Tarea para el segundo curso de inglés” / “Theme for English B”, translated into Spanish by Óscar Paúl Castro

ZP_Langston Hughes_pastel drawing by Winold Reiss

ZP_Langston Hughes_pastel drawing by Winold Reiss

Langston Hughes (1 febrero 1902 – 1967)

“Tarea para el segundo curso de inglés”

.

El profesor nos dijo:

Pueden irse a casa.

Esta noche escribirán una página:

que lo que escriban venga de ustedes,

así expresarán algo auténtico.

.

Me pregunto si es así de simple.

Tengo veintidós años, soy de color, nací en Winston-Salem.

Ahí asistí a la escuela, después en Durham, después aquí.

La Universidad está sobre la colina, dominando Harlem.

Soy el único estudiante de color en la clase.

Las escaleras que descienden por la colina desembocan en Harlem:

después de atravesar un parque, cruzar la calle san Nicolás,

la Octava Avenida, la Séptima, llego hasta el edificio “Y”

― la YMCA de Harlem Branch ― donde tomo el elevador,

entro en mi cuarto, me siento y escribo esta página:

.

Para ti no debe ser fácil poder identificar lo que es auténtico, tampoco lo es

para mí a esta edad: veintidós años. Supongo, sin embargo, que en todo

lo que siento, veo y escucho, Harlem, te escucho a ti:

te escucho, me escuchas; tú y yo ―juntos― estamos en esta página.

(También escucho a Nueva York) ¿Quién eres―Quién soy?

Bien: me gusta comer, dormir, beber, estar enamorado.

Me gusta trabajar, leer, me gusta aprender, e intentar comprender el sentido de la vida.

Quisiera una pipa como regalo de Navidad,

quizás unos discos: Bessie, bebop, o Bach.

Supongo que el hecho de ser negro no significa que me gusten

cosas distintas a las que les gustan a personas de otras razas.

¿En esta página que escribo se notará mi color?

Ciertamente ―siendo lo que soy― no será una página en blanco.

Y sin embargo

será parte de usted, maestro.

Usted es blanco,

y aun así es parte de mí, como yo soy parte de usted.

Eso significa ser americano.

Quizá usted no quiera ser parte de mí a veces.

Y en ocasiones yo no quiero ser parte de usted.

Pero, indudablemente, ambos somos parte del otro.

Yo aprendo de usted,

y supongo que usted aprende de mí:

aun cuando usted es mayor ―y blanco―

y, de alguna forma, más libre.

.

Está es mi tarea del Segundo Curso de Inglés.

(1951)

.     .     .

Langston Hughes (born February 1st 1902, died 1967)

“Theme for English B”

.

The instructor said,

Go home and write

a page tonight.

And let that page come out of you –

Then, it will be true.

.

I wonder if it’s that simple?

I am twenty-two, coloured, born in Winston-Salem.

I went to school there, then Durham, then here

to this college on the hill above Harlem.

I am the only coloured student in my class.

The steps from the hill lead down into Harlem

through a park, then I cross St. Nicholas,

Eighth Avenue, Seventh, and I come to the Y,

the Harlem Branch Y, where I take the elevator

up to my room, sit down, and write this page:

.

It’s not easy to know what is true for you or me

at twenty-two, my age. But I guess I’m what

I feel and see and hear, Harlem, I hear you:

hear you, hear me – we two – you, me, talk on this page.

(I hear New York too.) Me – who?

Well, I like to eat, sleep, drink, and be in love.

I like to work, read, learn, and understand life.

I like a pipe for a Christmas present,

or records – Bessie, bop, or Bach.

I guess being coloured doesn’t make me not like

the same things other folks like who are other races.

So will my page be coloured that I write?

Being me, it will not be white.

But it will be

a part of you, instructor.

You are white –

yet a part of me, as I am a part of you.

That’s American.

Sometimes perhaps you don’t want to be a part of me.

Nor do I often want to be a part of you.

But we are, that’s true!

As I learn from you,

I guess you learn from me –

although you’re older – and white –

and somewhat more free.

.

This is my page for English B.

(1951)

.     .     .

Traducción en español © Óscar Paúl Castro (nace 1979, Culiacán, México)

Óscar Paúl Castro, un poeta y traductor, es licenciado en Lengua y Literatura Hispánicas por la Universidad Autónoma de Sinaloa. 

.     .     .     .     .


Poemas de Navidad: Mary Elizabeth Coleridge y G. K. Chesterton

ZP_ᐅᓴᐘᐱᑯᐱᓀᓯ  Norval Morrisseau_Virgin Mary with Christ Child and St. John the Baptist, 1973

ZP_ᐅᓴᐘᐱᑯᐱᓀᓯ Norval Morrisseau_Virgin Mary with Christ Child and St. John the Baptist, 1973

Mary Elizabeth Coleridge (1861-1907)

“Vi un establo”

.

Vi un estable, tan bajo, desnudo,

Con un niño diminuto al heno.

Le conocieron los bueyes y cuidaron de Él

– al hombre fue un desconocido.

La seguridad del mundo estaba tendido

Allá en el jacal

– el peligro del mundo, también.

 

.     .     .

 

“I saw a stable”

.

I saw a stable, low and very bare,

A little child in a manger.

The oxen knew Him, had Him in their care,

To men He was a stranger.

The safety of the world was lying there,

And the world’s danger.

 

.     .     .

 

G. K. Chesterton (1874-1936)

“The House of Christmas”

.

There fared a mother driven forth

Out of an inn to roam;

In the place where she was homeless

All men are at home.

The crazy stable close at hand,

With shaking timber and shifting sand,

Grew a stronger thing to abide and stand

Than the square stones of Rome.

.

For men are homesick in their homes,

And strangers under the sun,

And they lay their heads in a foreign land

Whenever the day is done.

Here we have battle and blazing eyes,

And chance and honour and high surprise;

But our homes are under miraculous skies

Where the Yule tale was begun.

.

A child in a foul stable,

Where the beasts feed and foam;

Only where He was homeless

Are you and I at home;

We have hands that fashion and heads that know,

Bur our hearts we lost – how long ago! –

In a place no chart nor ship can show

Under the sky’s dome.

.

This world is wild as an old wives’ tale,

And strange the plain things are,

The earth is enough and the air is enough

For our wonder and our war;

But our rest is as far as the fire-drake swings

Where clashed and thundered unthinkable wings

Round an incredible star.

.

To an open house in the evening

Home shall men come,

To an older place than Eden

And a taller town than Rome;

To the end of the way of the wandering star,

To the things that cannot be and that are,

To the place where God was homeless

And all men are at home.

.     .     .     .     .